संत नामदेवांचे अभंग-2 Sant Namdev Abhang-2

Sant Namdev Abhang-2

संत नामदेवांचे अभंग-2

संत नामदेवाची भजनें म्हणजे अगदी थोड्या शब्दात खूप मोठा आशय व्यक्त करणारी आहेत. मागील लेखात आपण नामदेवांची, आयुष्याच्या क्षणभंगुरपणाबद्दलची काही भजनें पाहिली. त्याचप्रमाणे संसारात पडल्यावर माणूस, स्वतःचे आणि मुला बाळांचे पोट भरता भरता, कसा केविलवाणा होऊन जातो, पण त्याला त्याचे भान नसते, हे सांगणारे काही त्यांचे अभंग आहेत.

विषयाचा आंदणा दिसे केविलवाणा | करितसे कल्पना नानाविध

कुटुंब–पाईक म्हणवी हरीचा दास । मागे ग्रासोग्रास दारोदारी

पोटालागीं करी नाना विटंबना | संतोषवी मना दुर्जनांच्या

वैराग्याची वार्ता कैंची दैवहता | नुपजे सर्वथा प्रेमभावो

नामा म्हणे ऐसे तारी एक्या गुणें | अजा आरोहण गजस्कंधीं

विषयांनी बांधलेला माणूस केविलवाणा दिसतो, सतत नानाविध कल्पना- असे झाले तर-तसे झाले तर- अशा कल्पना करून करून चिंता करत राहतो. ‘मागे ग्रासोग्रास दारोदारी’ हे या स्वरूपात नाही, तरी वेगळ्या स्वरूपात आपण आजही पाहतोच. आणि पोटाची खळगी भरण्यासाठी कशा कशा दुर्जनांची चाकरी करावी लागते, त्यांना खुश ठेवावे लागते. अशा माणसाला वैराग्य कुठून येणार- तो ‘दैव-हत’- दैवापुढे हतबल झालेला असा- जो माणूस आहे, त्याच्या हृदयात देवाविषयी प्रेम भाव कसा उपजेल?

पण असे जरी असले, तरी एक मार्ग आहे- “अजा आरोहण गजस्कंधीं” या ठिकाणी एक छान उपमा दिली आहे- बोकड जंगलातून जात असतांना- त्याला नाना प्रकारच्या हिंस्त्र श्वापदांपासून भय असते- पण कसेही करून जर त्याने हत्तीशी मैत्री करून घेतली- तर तो त्याच्या खांद्यावर बसून मजेत जंगल पार करू शकतो- समर्थाचा आश्रय घेतल्यास संकटांना घाबरण्याचे कारण उरत नाही- मग सर्व शक्तिमान परमेश्वराचा आश्रय घेतला- तर संसाररूपी जंगल विनासायास, सुरक्षितपणे पार करता येते.

अजून एका अभंगात, वीतभर पोटासाठी काय काय करावे लागते, याचे अगदी वास्तव वर्णन केले आहे- मला यात अजून एक सुचवावेसे वाटते- आजकाल नुसते पोट भरणे एवढे अवघड राहिले नाही- पण या ठिकाणी आपण रसना- जिभेची चटक- किंवा वासना- विविध भोग भोगण्याची अदम्य इच्छा- या गोष्टी जर घातल्या, तर खालील अभंग अगदी तंतोतंत आजच्या काळाला लागू पडतो-

वीतभर पोट लागलेंसे पाठी | साधूसंगें गोष्टी सांगूं न देई

पोट माझी माता पोट माझा पिता | पोटानें ही चिता लाविलीसे

पोट माझा बंधु पोट माझी बहीण | पोटानें हें दैन्य मांडियेले

विष्णुदास नामा पोटाकडे पाहे | अजूनि किती ठाय हिंडवीसी

त्यानंतरच्या एका अभंगात, पापा पासून वाचण्याचा अगदी सोपा मार्ग संत नामदेव सांगतात-

परदारा परधन परनिंदा परपीडन | सांडोनि भजन हरीचें करा

सर्वांभूती कृपा संतांची संगति | मग नाहीं पुनरावृत्ति जन्ममरण

नामा म्हणे नलगे साधन आणिक | दिधली मज भाक पांडुरंगे

खरंच- आपल्या आजूबाजूला पाहिले, तर सर्व प्रकारची दुष्कृत्यें या चार प्रकारात मोडतात- परदारा, परधन, परनिंदा आणि परपीडन. या चार गोष्टी सोडून, हरीचे भजन जर केले, आणि सगळ्यांबद्दल कृपाभाव ठेवला, आणि संत- सज्जनांची संगत धरली- तर यापेक्षा वेगळे साधन काय लागणार- अशा माणसाला जन्ममरण आणि पुनरावृत्तिपासून सुटका मिळेल, यात काही संशय नाही- आज इतरांबद्दल द्वेष, असूया, या गोष्टींमुळे मनुष्य नाना प्रकारच्या मानसिक आणि मनो कायिक रोगांना बळी पडत असलेला आपण बघतो- तो सगळ्यांबद्दल कृपाभाव जर ठेवला, तर अशा रोगांपासून दूर राहू शकेल. या तीनच ओळींमध्ये संत नामदेवांनी आधुनिक जगात सुद्धा कसे राहावे याचा आदर्शच घालून दिला आहे असे दिसते.

आणि मग आजकालच्या जगात नुसतेच भक्त असण्याचे ढोंग करणारे- महात्मा असण्याचे ढोंग करणारे असे लोक कसे बोकाळले आहेत, त्याबद्दलचे काही अभंग आजच्या स्थितीलाही तंतोतंत लागू पडतात-

मुखीं नाम हातीं टाळी । दया नुपजे कोणे काळीं

काय करावें तें गाणें | धिग धिग लाजिरवाणें

हरिदास म्हणोनि हालवी मान | कवडीसाठीं घेई प्राण

हरिदासाचे पायीं लोळे | केशीं धरोनि कापी गळे

नामा म्हणे अवघे चोर | एक हरिनाम थोर

पोटीं अहंतेसी ठावो | जिंव्हे सकळ शास्त्रांचा सरावो

भजन चालिले उफराटें। कोण जाणे खरें खोटें

सजीवासी हाणी लाथा | निर्जीवपायीं ठेवी माथा

सजीव तुळसी तोडा | पूजा निर्जीव दगडा

मृत्तिकेच्या पूजा नागा । जित्या नागा घेती डांगा

नामा म्हणे अवघें खोटें | एक हरिनाम गोमटे

वरील अभंगात तर सजीवासी हाणी लाथा | निर्जीवपायीं ठेवी माथा, असे सांगून अशा दांभिक लोकांचे वर्णन केले आहे- सजीव तुळसी तोडा | पूजा निर्जीव दगडा, मृत्तिकेच्या पूजा नागा । जित्या नागा घेती डांगा या ओळींमधून नामदेव किती सुधारक विचाराचे होते, हे दिसून येते.

ज्ञानदेवांच्या समाधीनंतर थोड्याच दिवसांनी अल्लाउद्दीन खिलजीचें महाराष्ट्रावर आक्रमण झालें. तत्पूर्वी महाराष्ट्र मुसलमानांच्या आक्रमणापासून मुक्‍त होता. पण नामदेव महाराज ऐंशी वर्षं जगले. म्हणजे ज्ञानदेवानंतर नामदेव जवळ जवळ पन्नास वर्षे राहिले. त्यांनी पाहिलें की सगळीकडे इस्लामचा प्रचार चालला आहे. काही इस्लामचे राजे तर आले आणि गेले. काही टॅक्स घेऊन परत गेले, परंतु सूफी तत्त्वज्ञानी भारतात फिरत होते ते महाराष्ट्रांतहि होते आणि परमात्मा एक आहे असें सांगत होते. नामदेवाने विचार केला की हा जो हल्ला आहे तो कसा परतवता येईल? त्यातला चांगला अंश ग्रहण केल्याशिवाय होणार नाही. इस्लाम म्हणतो, परमेश्वर एक आहे. पण हिंदूंमध्ये काय चालतें ? कुणी गणपतीची पूजा करतात, कुणी कुणाची, कुणी कुणाची. आणि जो तो आपली उपासना श्रेष्ठ मानून चालला आहे. फकीर सांगत होते, अल्लाह एक आहे, मानव एक आहे. त्यातले गुण घेतले पाहिजेत, म्हणजे तो हल्ला परतवता येईल. नामदेवाने विचार केला, आपणसुद्धा एकच ईश्‍वर मानतो. परमेश्‍वराचें एकत्व तर आपणहि मानतो. आपण दहा ईश्‍वर काही मानत नाही. हिंदूंचे मत वेदामध्ये एका वाक्यात आलें आहे, ‘एकं सत्‌ विप्रा बहुधा वदन्ति – सत्य एक आहे, पण विद्वान लोक त्याला वेगवेगळ्या नामांनी बोलावतात. हिंदू धर्मातहि परमेश्‍वराचें एकत्व मानले आहे. पण तें लोपल्यासारखें होते. आम्ही नाना देवतांच्या मागे लागल्यामुळे या देवतेचा उपासक त्या देवतेच्या दर्शनालासुद्धा जाणार नाही, इतकी तयारी होती. म्हणून नामदेवाने विचार केला की एकत्वाचें प्रतिपादन केले पाहिजे. म्हणून जिथे जिथे इस्लामचा प्रचार होता तिथे तिथे यात्रा करीत नामदेव महाराज पोहोचले. इस्लामचा प्रचार सगळ्यात जास्त पंजाबात होता, म्हणून नामदेव महाराज तेथे गेले आणि वीस वर्ष राहिले! तिथे त्यांनी पाहिलें की, प्रत्येक गांवात एक फकीर फिरत आहे आणि ईश्‍वर एक आहे असें समजावून सांगत आहे. नामदेवाने विचार केला ही एकता तर आपल्याहि धर्मात आहे, पण ती सांगितल्याशिवाय कशी कळणार? त्यांनी एक भजन केलें आहे. त्यात एका बाजूने हिंदूला टोला हाणला

व दुसऱ्या बाजूने मुसलमानांना.

हिंदू पूजै देहुरा मुसलमाणु मसीति

नामे सोई सेविआ जह देहुरा न मसीति

हिंदू देवळातील देवाला पूजतात, तर मुसलमान मस्जीदीला पवित्र मानतात- पण दोघांनीही हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे की सोई सेविआ जह देहुरा न मसीति त्याचे सेवन करा-त्याची आस धरा-जो न देवळात राहतो, न मस्जीदीत. हिंदु देवळाची पूजा करतात आणि देवाला विसरले; मुसलमान मशिदीची पूजा करतात, मशिदीतच परमेश्‍वर आहे असें मानतात. म्हणजे तुम्हीसुद्धा मूर्तिपूजक आहात. म्हणून दोन्हीची पूजा सोडा आणि अंतर्यामी जो भगवान्‌ आहे त्याच्याकडे वळा, असें सांगत सांगत नामदेव महाराज फिरले. त्याचा परिणाम असा झाला की इस्लामची जी लाट आली होती ती थोपविली गेली. नानक महाराज आले, त्यांनी तेंच सांगितलें.

असो. हे थोडे विषयांतर झाले. पण आजकालच्या जगात, दंभ- ढोंग यांचीच कशी चलती झाली आहे, हे सांगणारे आणखी काही अभंग आहेत-

काय करूनि तीर्थाटणें | मन भरिलें अवगुणें

काय करावें तें तप | चित्तीं नाहीं अनुताप

मन:संकल्पाचीं पापें | न जाती तीर्थाचेनि बापें

नामा म्हणे सर्व सोपें । पाप जाय अनुतापें

बापरे! मन:संकल्पाचीं पापें | न जाती तीर्थाचेनि बापें किती स्पष्ट बोलतात नामदेव महाराज- मनात नुसता पापाचा संकल्प जरी केला तर तीर्थाच्या बापानेही ती पापें जायची नाहीत!

आणखी एक अभंग- मीच भक्त आहे- मीच मुक्त आहे अशी शेखी मिरविणाऱ्या पापी आणि दुराचारी लोकांची पोलखोल केली आहे-

देहाचें ममत्व नाहीं जों तुटले | विषयीं विटलें मन नाहीं

तंव नित्य–सुख कैसेनि आंतुडे | नेणती बापुडे प्रेमसुख

मी चि एक भक्‍त मी चि एक मुक्‍त | म्हणवी पतित दुराचारी

नामा म्हणे तुझे कृपेविण देवा | केंवीं जोडे ठेवा विश्रांतीचा

तसेच एका अभंगात- हट्टाने कठिण योग साधना करणाऱ्या साधकांना सुद्धा सावध केले आहे- भुजंग हा नुसता पवन म्हणजे वाऱ्याचा आहार करून राहतो, अशी वदंता आहे- पण म्हणून तो काही योगेश्वर होत नाही. निरनिराळ्या योग साधनांनीt काया पालटेल- पण मन शुद्ध झाले नाही तर त्याचा काही उपयोग नाही असे सांगितले आहे.

भुजंग विखार पवनाचा आहार | परी योगेश्‍वर म्हणूं नये

पवनाच्या अभ्यासें काया पालटी | परी तो वैकुंठीं सरता नव्हे

मन हें दर्पण करोनि निर्मळ | पाहें पां केवळ आत्मा स्वयें

तुझा तूं केवळ तुजमाजीं पाहीं | नामा म्हणे ध्याई केशिराजु

आपल्या संत परंपरेमध्ये अशी अनेक रत्नें आहेत. अशा या अमूल्य ठेव्याची ओळख आपण येत्या काही लेखांत करून घेणार आहोत.

माधव भोपे

संत नामदेवांची भजने-1

संत नामदेवांचे अभंग-1 Sant Namdev Abhang-1

Sant Namdev Abhang-1

संत नामदेवांचे अभंग-1

आपल्या भारत देशाला संतांची समृद्ध परंपरा लाभली आहे. आणि महाराष्ट्र हा त्यात अग्रेसर आहे. साधारण तेराव्या शतकापासूनच्या संत परंपरेचा आढावा घेतला, तर त्यात संत ज्ञानदेव, संत नामदेव, संत गोरा कुंभार, संत चोखा मेळा, सोयराबाई, जनाबाई, संत तुकाराम, संत दामाजीपंत, संत एकनाथ, समर्थ रामदास, संत सावतामाळी, संत नरहरी सोनार, अशा कितीतरी संतांची नांवे सांगता येतील.

या सर्वांची सुरुवात संत ज्ञानेश्वरांपासून होते. “ज्ञानदेवे रचिला पाया”.

संतकृपा झाली । इमारत फळा आली ।।

ज्ञानदेवें रचिला पाया । उभारिले देवालया ।।

नामा तयाचा किंकर । तेणे केला हा विस्तार ।।

जनार्दन एकनाथ । खांब दिला भागवत ।।

तुका झालासे कळस । भजन करा सावकाश ।।

बहेणी फडकते ध्वजा । निरुपण आले ओजा ।।

अवघ्या 21 वर्षे राहिलेल्या ज्ञानेश्वरांना सर्व संत “माऊली” म्हणतात, यातच त्यांचे अलौकिकपण दिसून येते. संत ज्ञानदेव हे इ. स. 1275 ते 1296 या काळात होऊन गेले.

साधारण त्याच काळात, मराठवाड्यातील हिंगोली जिल्ह्यातील नरसी बामणी (ज्याला नंतर नरसी नामदेव म्हणू लागले) येथे इ. स. 1270 ते 1350 या कालावधीत संत नामदेव होऊन गेले.

वर दिलेल्या सर्व संतमंडळींनी भागवत धर्माचा, भक्तिमार्गाचा प्रचार आणि प्रसार आपआपल्या काळाच्या गरजेनुसार केला, आणि त्यांच्या रचना आज महाराष्ट्रातील घराघरात रोजच्या जीवनाचा अविभाज्य अंग बनल्या आहेत.

आचार्य विनोबा भावे यांनी महाराष्ट्रातील ज्ञानदेव, नामदेव, एकनाथ आणि तुकाराम यांच्या विविध रचनांचा, अभंगांचा अभ्यास केलेला होता. त्यांच्या जवळील लोकांनी त्यांना आग्रह करून त्यांच्याकडून त्यातील काही निवडक अभंग निवडून त्यावर त्यांच्या भाष्यासह पुस्तक रूपात प्रसिद्ध केले होते.

वरील सर्व संतांचे साहित्य खूप मोठे आहे. आणि त्यांचे पूर्ण साहित्य ज्यांना वाचणे शक्य नाही, अशा जिज्ञासूंसाठी हे निवडक अभंग, या संतांच्या साहित्याची तोंडओळख करून घेण्यासाठी तर खूप उपयोगी आहेच. पण मला स्वतःला आयुष्यात कठीण प्रसंगात हे साहित्य दीपस्तंभा प्रमाणे उपयोगी पडले आहे. संत आपल्या आयुष्यात किती प्रचंड कार्य करून जातात, की जे येणाऱ्या कित्येक पिढ्या, कित्येक शे वर्षे किती उपयोगी पडते, याची कल्पना फक्त तेच करू शकतील ज्यांना याचा अनुभव आलेला आहे. असो.

तर अशा या संत साहित्यातील संत नामदेव यांच्या काही रचना, येणाऱ्या काही दिवसांत, प्रस्तुत करण्याचा विचार आहे. आणि त्यांचा अर्थ, माझ्या अल्पबुद्धीला जसा लक्षात येतो, तसा काही ठिकाणी देण्याचा प्रयत्न केला आहे. आशा आहे की परमार्थ मार्गावरील साधकांना हा प्रयत्न रुचेल.

Sant Namdev Abhang-1

संत नामदेवांचे सुमारे 2500 अभंग प्रसिद्ध आहेत. त्यांनी शौरसेनी भाषेत काही अभंग रचना (सुमारे १२५ पदे) केली. त्यातील सुमारे बासष्ट अभंग (नामदेवजीकी मुखबानी) शीख पंथाच्या गुरुग्रंथ साहेबमध्ये गुरुमुखी लिपीत घेतलेले आहेत.

या ठिकाणी, संत नामदेवांचे अभंग कुठल्या क्रमाने घेतलेले नाहीत, तर साधारण विषयवार घेण्याचा प्रयत्न केला आहे.

कधी कधी माणसाला, आयुष्याचा विचार करतांना, त्याचा क्षणभंगुरपणा अत्यंत व्यथित करतो, आणि काही सुचेनासे होते. आपल्यासारख्या सामान्यांना तेवढ्यापुरते स्मशानवैराग्य येते, आणि काही वेळातच आपण पुन्हा रोजच्या व्यवहारात गुंतून जातो, आणि त्या क्षणभंगुरपणाला विसरून जातो. पण नामदेवांना हा क्षणभंगुरपणा आयुष्याला कलाटणी देणारा ठरतो. खालील अभंगात संत नामदेवांनी या क्षणभंगुरपणाचे अत्यंत वास्तव वर्णन केले आहे, आणि शाश्वत काय आहे, हे सांगितले आहे..

अंतकाळीं मी परदेशी | ऐसें जाणोनि मानसीं|

म्हणोनियां हृषीकेशी | शरण तुजसी मी आलों||

नवमास गर्भवासी | कष्ट झाले मातेसी

ते निष्ठुर झाली कैसी | अंतीं दूर राहिली||

जीवीं बापासी आवड । मुखीं घालूनि करी कोड

जेव्हां लागली यम–ओढ । तेव्हां दूर टाकिलें||

मित्र आले गोत्रज आले । ते हि स्मशानी परतले

शेवटी टाकोनियां गेले | मजलागीं स्मशानीं||

ऐसा जाणोनि निर्धार | मग मज आला गहिंवर

तंव दाही दिशा अंधकार | मग मज कांहीं न सुचे||

ऐसें जाणोनि निर्वाण पाहीं । मनुष्य–जन्म मागुता नाहीं

नामा म्हणे तुझे पायीं | ठाव देई विठोबा||

पूर्ण आयुष्याचा हिशोब या अभंगात मांडला आहे. आणि कितीही जवळचे असले, तरी त्यांची साथ केवळ स्मशानभूमीपर्यंतच या विदारक सत्याला मांडले आहे. मग शेवटी काय बरोबर येते? तर आयुष्यभर केलेली भक्तीच शेवटी सोबत येते, असे सांगितले आहे.

चोरा ओढोनियां नेइजे जें शूळीं | चालतां पाउलीं मृत्यु जैसा

तैसी परी मज झाली नारायणा | दिवसें–दिवस उणा होत असे ||

वृक्षाचिये मुळीं घालितां कुऱ्हाडी | वेंचे तैसी घडी आयुष्याची

नामा म्हणे हेंहि लहरीचें जळ | आटत सकळ भानुतेजें ||

आयुष्य पळा पळाने कमी होत आहे, याची जाणीव या ठिकाणी करून दिली आहे, आणि लहरींचे जळ जसे सूर्याच्या तेजाने आटते, तसे हे आयुष्य आटत जाते आहे हे सांगितले आहे.

जंव हंस काया नव जाय सांडोनि | तंव घेई ठाकोनि रामनाम

अंतकाळ–वेळीं तुझें नव्हे कोण्ही | मी माझें म्हणऊनि भुललासी ||

एकलें चि येणें एकलें चि जाणें | पहा दृढ ज्ञानें विचारोनि

पाप पुण्य दोन्ही अंतींचीं सांगाती | येरें तीं राहती जेथींचीं तेथें

विष्णुदास नामा विनवितसे तुम्हां | झणीं परब्रह्मा विसरू नका ||

शेवटी फक्त आयुष्यभर केलेले पुण्य आणि पाप हेच सोबत येणार आहे त्यामुळे परब्रह्म परमात्म्याला विसरू नका, तोच तुम्हाला यातून तारेल, असे विनवून सांगितले आहे.

संत कबिरानेही एका अभंगात अशीच भावना व्यक्त केली आहे-

उड़ जाएगा हंस अकेला, जग दर्शन का मैला

छुटेंगे महल अटारी, छूटेगी दुनियादारी
कुटुंब कबीला छुटे-छुटे, बचपन दिन संग खेला रे

जैसे पात गिरे तरुवर के, मिलना बहुत दुहेला
ना जानू या किधर गिरेगा, लगे या पवन का रेला

जब होवे उमर पूरी, जब छूटेगा हुकुम हजूरी
जम के दूत बड़े मजबूत, जम से पड़ा झमेला

हर के कबीर गुण गावे, वह हर को परा पावे
गुरु की करनी गुरु जानेगा , चेला की करनी चेला

जाइजणा देह जाईल नेणसी | लौकिक मिरविसी लाजसी ना

माझें माझें माझें मानिसी निर्भांत | करिसी अपघात रात्रंदिवस ||

सांग तूं कोणाचा आलासी कोठूनि | दृढ बुद्धि मनीं विचारी पां

विषयार्चेनि संगें भुलशील झणें । भोगिसी पतन रात्रंदिवस

नामा म्हणे एक ध्याई कमळापति | निजाचा सांगाती केशिराज ||

आतां आहे नाहीं पाहतां क्षण एक | संपत्तीचें सुख विषय हा

हित तें आचरा हित तें विचारा | नामीं भाव धरा जाणतेनो ||

संपत्तीच्या बळें एक झाले आंधळे । वेढिले कळिकाळें स्मरण नाहीं

एक विद्यावंत जातीच्या अभिमानें | नेले तमोगुणें रसातळा

नामा म्हणे कृपा करूनि ऐशा जीवा | सोडवीं केशवा मायबापा ||

प्रपंच–घडामोडी न सरे कल्पकोडी | वासनेची बेडी पडली पायीं

सोडवण करा आलेंनो संसारा | शरण जा उदारा विठोबासी ||

लटकी मायादेवी गर्भवासी गोंवी | नश्‍वर भोगवी नाना योनि

नामा म्हणे तुम्हीं विचारावें मनीं | सोयरा निर्वाणीं पांडुरंग ||

अवघे सावधान होऊनि विचारा | सोडवण करा संसाराची

अवघा काळ वाचे म्हणा नारायण | वायां एक क्षण जाऊंनद्या ||

अवघे मायामोहे गुंतलेती पाहा | अवघे सहज आहां ब्रह्मरूप

नामा म्हणे अवघे सुखाचे चि व्हाल | जरी मन ठेवाल विठ्ठलपायीं ||

यापुढील काही लेखांत आपण संत नामदेवांचे आणखी काही अभंग पाहणार आहोत.

माधव भोपे

मनाच्या तळाशी.. To the bottom of Mind

Random thoughts…

These are some random thoughts.. not necessarily arranged in an orderly manner-i.e. a purpose- a beginning..the content.. and a summary…

Some of these thoughts are based on some books I read, some speeches I heard, and some of them just ‘occurred’ to me… It’s a mixed bag…

May be, in future, these musings will take a more orderly shape… till that time.. read on….

कधी कधी आपल्याला एखादे उच्च ध्येय गाठायचे असते.. पण त्यासाठी लागणारा दृढ निश्चय, स्पष्टता आणि निर्भयता नसते.. आपल्याकडे हे गुण नसल्यामुळे, जीवनात वारंवार अपयशाचा सामना करावा लागतो.

आपल्या मनात असंख्य प्रकारच्या भीती आणि काळज्या असतात. “असे झाले तर?..” “तसे झाले तर?..” आणि पूर्ण आयुष्यभर आपण या अनामिक भीतींच्या ओझ्याखाली दबून सगळी कामें एखाद्या गुलामासारखी करीत राहतो. कुठल्याच कामाचा मनापासून आनंद घेऊ शकत नाही.

त्या भीती तशाच राहतात, कारण आपण कधीच त्या खऱ्या आहेत का, त्यांची किती शक्यता आहे, इत्यादि गोष्टींची छाननी करीत नाहीत. आपण त्यांना भिडतच नाही. आणि आपण या गोष्टी कधीच.. कधीच.. कुणा बरोबरही शेअर करत नाहीत.. अगदी आपल्या ‘जवळच्या’ माणसांसोबत, जवळच्या नात्यात.. अगदी आपले आई वडील, भाऊ बहीण.. शिक्षक, जवळचा मित्र.. कुणाही बरोबर शेअर करत नाहीत. अर्थात त्या शेअर न करण्यामागे तसेच काही कारण असू शकते, किंवा आपला त्या व्यक्तिबद्दलचा अविश्वास.. आपली खिल्ली उडवली जाण्याची, आपण मूर्ख ठरवले जाण्याची भीती, आपली कमजोर स्थानें उघडी पडण्याची भीती… आपल्या बद्दल गैरसमज होण्याची भीती..

ही कारणें ही तितकीच काल्पनिक असू शकतात, जितकी की आपली भीती.. आपला अहंकार आपल्याला या गोष्टींची चर्चा करू देत नाही, आणि त्या एखाद्या बाहेरून झाकलेल्या जखमेसाख्या, आतल्या आत चिघळत जातात..

अशा प्रकारच्या भीती सर्वांनाच असतात.. पण केंव्हा ना केंव्हा यांचे परीक्षण केले गेलेच पाहिजे.. त्यांचा सामना केला गेलाच पाहिजे. तरच आपण मरेपर्यंत निर्भय होऊन जगू शकू. निर्भय होऊन जगणे हेच खरे जगणे आहे. हे शक्य आहे का? तर शक्य आहे. हे तेंव्हा शक्य आहे, जेंव्हा आपण ‘बाह्य’ जगतात वागण्याचे ‘नियम’ किंवा ‘पद्धत’ समजून घेऊ आणि आपल्या ‘आत’ काय चालले आहे ते समजून घेऊ शकू.

एक गोष्ट समजून घेण्याची आहे, की एखादी घटना ‘बाह्य’ जगात घडण्याआधी आपल्या ‘आतल्या’ जगात फार पूर्वी घडलेली असते..

आपल्या मनाला क्षणाक्षणाला बदलणाऱ्या बाह्य जगतासोबत चिकटून राहण्याची एवढी सवय झालेली असते, की आपल्या आत.. अगदी आत असलेले स्वतःचे ‘निखळ अस्तित्व’.. त्याला जाणवतच नाही.. आपले ‘निखळ अस्तित्व’, जे की सगळ्या दुःख, चिंता, काळज्या यांच्या पलिकडे आहे.. कालातीत आहे.. शुद्ध आनंद स्वरूप आहे.. पण ते जाणवण्यासाठी आधी मनाचा गढूळपणा कमी होणे गरजेचे असते..

मनाचा गढूळपणा कमी होण्यासाठी मात्र नित्य सराव, चिकाटी आणि योग्य मार्गदर्शन यांची गरज आहे..

हा विषय निघाला, की “काय करावे, आम्हाला योग्य मार्गदर्शनच नाही मिळत. आजकालच्या जगात ‘खरे गुरु’ मिळणेच अवघड झाले आहे..” इत्यादि गोष्टी लगेच ऐकायला मिळतात. पण वरील तीन गोष्टींपैकी पहिल्या दोन आधी व्हाव्या लागतात हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

माधव भोपे

National Consumer Rights Day-2024 राष्ट्रीय ग्राहक हक्क दिन

The Importance of December 24th as National Consumer Rights Day in India: History, Evolution, and Future Challenges

Introduction

December 24th is observed as National Consumer Rights Day in India, a day dedicated to raising awareness about the rights of consumers, promoting consumer education, and ensuring the protection of their interests. This day holds significant value for both consumers and businesses as it not only highlights the importance of fair trade practices but also underscores the role of consumers in a robust economy. The celebration of this day reflects India’s commitment to empowering consumers, making them aware of their rights and how they can exercise them effectively.

Department of Consumer Affair’s to launch ‘Jago Grahak Jago App,’ ‘Jagriti … – Press Release: Press Information Bureau

History of National Consumer Rights Day

The establishment of National Consumer Rights Day in India dates back to 1997, when the Consumer Protection Act, 1986 (COPRA) was implemented. This legislation laid the foundation for consumer rights in India and provided a legal framework to protect consumers from unfair trade practices, substandard goods, and misleading advertisements.

The choice of December 24th as National Consumer Rights Day is significant. It marks the day when the Consumer Protection Act was enacted, providing a robust mechanism to address consumer grievances, disputes, and exploitation. The enactment of this law was a turning point in India’s consumer movement. Prior to its implementation, consumers had limited legal recourse against unethical business practices. The Act brought much-needed attention to consumer rights and established various forums for redressal, such as consumer courts at the district, state, and national levels.

Consumer Protection Act, 1986: A Milestone in Consumer Rights

The Consumer Protection Act, 1986 was a groundbreaking legislation aimed at safeguarding the interests of consumers in India. The Act laid down the following fundamental consumer rights:

Right to Safety: Protection against goods and services that are hazardous to health and life.
Right to Information: The right to be informed about the quality, quantity, potency, and price of goods and services.
Right to Choice: The right to be assured access to a variety of products and services at competitive prices.
Right to Redressal: The right to seek compensation for any misrepresentation or unsatisfactory goods and services.
Right to Consumer Education: The right to be educated about consumer rights and responsibilities.

The Act was designed to provide a transparent, effective, and simple dispute resolution mechanism through the establishment of Consumer Disputes Redressal Commissions. It marked a significant shift in consumer protection, empowering individuals to seek justice and compensation from exploitative businesses. Prior to the Act, consumer advocacy in India was a relatively nascent field, but its enactment marked the start of a more consumer-conscious society.

Evolution Over the Years

Since the introduction of the Consumer Protection Act in 1986, the scope and structure of consumer rights have evolved significantly. The implementation of the Act led to the creation of consumer protection bodies at multiple levels of government, including the National Consumer Disputes Redressal Commission (NCDRC), the State Consumer Disputes Redressal Commission (SCDRC), and District Consumer Disputes Redressal Forums. These bodies provide a platform for consumers to file complaints, seek redressal, and obtain compensation for grievances.

However, over time, it became evident that the law needed to be strengthened to address emerging issues such as the growth of e-commerce, rising consumer awareness, and the increasing sophistication of consumer exploitation tactics. This led to the Consumer Protection Act, 2019, a more comprehensive and contemporary framework designed to meet the demands of a rapidly changing marketplace.

Key improvements in the 2019 Act include:

E-commerce Regulation: The new law extended its provisions to e-commerce platforms, mandating transparency in transactions, return policies, and product quality assurance.
Central Consumer Protection Authority (CCPA): The establishment of the CCPA enabled faster intervention in cases of unfair trade practices, misleading advertisements, and violations of consumer rights.
Class Action Suits: Consumers can now file class action suits, making it easier for groups of consumers to address mass grievances.
Increased Penalties: The penalties for violations of consumer rights were significantly increased, making businesses more accountable for their actions.
Strengthened Consumer Education: The 2019 Act places a greater emphasis on consumer education, ensuring that consumers are better equipped to make informed decisions.

These reforms indicate a growing recognition of the importance of consumer protection in the modern economy. With the rise of digital platforms, the need for updated laws that tackle issues such as online fraud, data privacy, and false advertising has become crucial.

Consumer Rights in India: Achievements and Impact

Over the years, National Consumer Rights Day has played a crucial role in increasing awareness about consumer rights across India. The observance of the day has seen various government and non-government organizations conduct campaigns, workshops, and seminars to educate consumers about their entitlements and responsibilities. As a result, a growing number of consumers are now aware of the legal mechanisms available to them to seek redressal.

Moreover, the establishment of consumer forums and dispute redressal commissions has provided consumers with accessible avenues to resolve disputes without resorting to lengthy and expensive litigation. The National Consumer Helpline, for example, has helped millions of consumers lodge complaints, seek assistance, and receive guidance on their rights.

Consumer advocacy groups have also played a significant role in promoting consumer rights, pushing for stronger regulations, and fighting for the enforcement of existing laws. These organizations have brought attention to issues such as misleading advertisements, substandard products, and exploitative business practices.

Challenges and What Remains to Be Done

Despite the significant progress made in consumer rights protection, several challenges remain:

Awareness Gap: While there has been an increase in consumer awareness, a large section of the population, especially in rural areas, remains unaware of their rights and the mechanisms available to them. More extensive outreach and education programs are needed to bridge this gap.
E-commerce and Online Consumer Protection: With the rapid growth of e-commerce, many consumers face issues such as counterfeit goods, non-delivery of products, and lack of transparency in pricing. The regulatory framework must continuously adapt to the changing digital landscape, and enforcement must be stronger to deal with online fraud.
Delayed Justice: While consumer forums exist to resolve disputes, there are still delays in redressing grievances due to the backlog of cases and inefficiencies within the system. Fast-tracking cases and streamlining processes would enhance the effectiveness of consumer protection.
Consumer Education: Although the 2019 Consumer Protection Act emphasizes education, more must be done to integrate consumer rights into the educational curriculum and raise awareness through media and technology.
Globalization and Cross-border Disputes: As global trade expands, Indian consumers often face challenges related to cross-border disputes. Strengthening international cooperation in consumer protection is vital for dealing with these issues.

Conclusion

National Consumer Rights Day, celebrated on December 24th, serves as a reminder of the importance of consumer protection in India. The historical significance of this day, marked by the enactment of the Consumer Protection Act in 1986, has evolved into a larger movement for consumer empowerment and rights. While considerable progress has been made over the years, the challenges of e-commerce, awareness gaps, delayed justice, and global trade require continued attention.

As India progresses towards becoming a global economic powerhouse, it is essential that consumer protection remains at the forefront of policy-making. Strengthening consumer rights not only ensures fair practices but also fosters trust and confidence in the market, thereby contributing to the overall growth and development of the economy.

The History and Celebration of Christmas Around the World

The History and Celebration of Christmas Around the World

Introduction

Christmas is a festival celebrated with joy, love, and togetherness worldwide. It marks the birth of Jesus Christ, observed on December 25 every year. Over centuries, Christmas has evolved into a global celebration, blending religious significance with cultural and secular customs. From its historical origins to the cherished tradition of Santa Claus, Christmas holds a unique place in the hearts of millions.

The History of Christmas

Origin of Christmas

The celebration of Christmas dates back to the early Christian period. It is believed that the Church chose December 25 to coincide with the Roman pagan festival “Saturnalia,” which honored Saturn, the god of agriculture, and marked the winter solstice. By aligning the celebration with existing traditions, the Church sought to encourage widespread adoption of Christianity.

The Birth of Jesus Christ

According to the Bible, Jesus was born in Bethlehem to Mary and Joseph. His birth was heralded by angels and celebrated by shepherds and wise men from the East, who brought gifts of gold, frankincense, and myrrh. Over time, this nativity story became central to Christmas traditions, symbolizing hope and salvation for humanity.

How Christmas Traditions Evolved

By the Middle Ages, Christmas had grown to incorporate feasts, games, and community gatherings. The Puritans in the 17th century briefly banned it due to its excessive revelry, but it regained prominence during the Victorian era, thanks to influences like Charles Dickens’ “A Christmas Carol,” which emphasized charity, kindness, and family values.

Christmas Celebrations Across the Globe

North America

In the United States and Canada, Christmas is a festive season filled with caroling, tree decoration, and exchanging gifts. Cities like New York host spectacular events, such as the lighting of the Rockefeller Center Christmas tree. Traditional feasts often include roasted turkey, ham, and pies.

Europe

United Kingdom: Christmas crackers, stockings, and pudding are hallmarks of British Christmas.
Germany: Known for its enchanting Christmas markets and Advent traditions, Germany is home to the Tannenbaum (Christmas tree) tradition.
Scandinavia: Countries like Sweden and Norway celebrate with a focus on light, as Saint Lucia’s Day on December 13 precedes Christmas festivities.

Asia

India: With a small yet vibrant Christian community, Christmas in India includes midnight masses, colorful decorations, and sweet treats like plum cake.
Philippines: Christmas is celebrated for four months, starting in September, making it the longest Christmas season in the world.

Australia

Christmas in Australia falls during summer. Families often celebrate with outdoor barbecues, beach parties, and carol services under the stars.

Africa

In many African countries, Christmas emphasizes community and spirituality. Churches are beautifully decorated, and joyous singing fills the air. Traditional feasts include dishes unique to each region, such as nyama choma (roasted meat) in Kenya.

The Concept of Santa Claus

Origins of Santa Claus

The modern Santa Claus draws inspiration from Saint Nicholas, a 4th-century Greek bishop known for his generosity. Over time, this figure merged with European folklore, evolving into the cheerful, gift-giving character we recognize today.

The Transformation into Modern Santa

In the 19th century, Clement Clarke Moore’s poem, “A Visit from St. Nicholas” (commonly known as “The Night Before Christmas”), described Santa as a jolly man who traveled in a sleigh pulled by reindeer. Illustrations by artists like Thomas Nast further shaped Santa’s modern image, complete with a red suit and white beard.

The Role of Santa in Modern Times

Santa Claus symbolizes the spirit of giving and joy during the Christmas season. His presence brings excitement to children, who eagerly await his arrival with stockings hung by the fireplace or shoes left out for gifts.

How Santa Brings Joy to Children Worldwide

Letters to Santa

A cherished tradition among children is writing letters to Santa, expressing their wishes and good behavior. These letters instill hope and encourage acts of kindness and gratitude.

Santa’s Visits

In many countries, the idea of Santa traveling the world in one night to deliver gifts adds an element of magic to Christmas. Children wake up on Christmas morning to find their wishes granted, making it a moment of pure joy and wonder.

Santa at Malls and Events

Meeting Santa at malls or community events is another beloved tradition. These encounters create lasting memories, as children share their dreams and receive small treats or presents.

The Universal Appeal of Christmas

Despite cultural differences, Christmas unites people with its universal message of love, peace, and goodwill. It transcends religion and geography, bringing together families and communities. Decorations, songs, and festive meals are symbols of togetherness, while charitable acts reflect the true spirit of the holiday.

Conclusion

Christmas is more than just a celebration; it is a reminder of the importance of kindness, generosity, and family. From its humble beginnings as a religious festival to its current status as a global tradition, Christmas continues to spread joy and hope. The enduring legacy of Santa Claus and the excitement he brings to children only enhances the magic of the season. As we gather to celebrate, let us cherish the spirit of Christmas and share its light with others.

Merry Christmas!!

🎄🎄🎄🎄🎄🎄🎄🎄

The nature of ‘I’ ‘मी’ चे स्वरूप

‘मी’ ची ओळख काय आहे?

आजच्या जगात ‘मी’ या एका शब्दाने अवघे विश्व व्यापले आहे असे दिसते. हा ‘मी’ मोठा होत होत इतका मोठा झाला आहे, की त्यापलीकडे काहीच नाही असे वाटू लागले आहे. पण नेमका हा ‘मी’ आहे कोण, याबद्दल मात्र कोणीच विचार करायला तयार नाही असे वाटते.

प्रपंचात विद्या मिळवून खूप धन कमवून, संसारात यशस्वी झालेल्या मनुष्याला आपल्या विद्वत्तेचा ,यशाचा गर्व चढतो.तो स्वतःला सर्वज्ञ समजून दुसऱ्याला अनेक गोष्टीत उपदेश करू लागतो,तो लोकसमुदायावर प्रभाव गाजवू लागतो,नेतृत्व करू लागतो, त्याला एक झिंग चढते स्वतःला सुंदर, शूरवीर, रसिक,शहाणा, श्रेष्ठ समजू लागतो.

एक अतीव सुन्दर काव्य आहे..कुणाचे ते माहीत नाही..

या लोकी धनवंत मी, प्रबल मी, सर्वज्ञ मी, धीर मी,

ज्ञाता मी, नरनाथ मी, विबुध मी, स्वानंद मी, श्रेष्ठ मी,

भोक्ता मी च, सुजाण मी,चतुर मी,विद्याब्धि मी, शूर मी,

मी मी हेचि कळे, परंतु न कळे, कोठील मी, कोण मी ?

काय करावे या ‘मी’ ला ?

मी हे केवळ सर्वनाम आहे, ती आत्मारामाची फक्त प्रेरणा आहे… आत्माराम नव्हे..

हा मी, नाम,कर्तव्यादि उपाधिमुळे स्वतः:ला तेच समजणारा आहे,खोटा आहे.चोर आहे. तो वस्तुतः: खरा नाहीच.

समर्थांनी दासबोधात (४-९-११) सांगितले आहे..

येक मुख्य परमेश्वरु । दुसरी प्रकृति जगदाकारु ।

तिसरा आपण कैंचा चोरु । आणिला मधें ॥

हा मी अस्तित्वातच नाही. ‘मी’ हा जीवाचा भ्रम आहे.

आत्मज्ञानामुळे हा खोटा ‘मी’ स्वानंदघन अशा स्वस्वरूपात विलीन होतो…

हा एवढा मोठा विषय आहे की यावर उपनिषदकालापासून थोर संत महात्म्यांना जीवनभर उपदेश करावा लागला आहे.अत्यंत विस्तारपूर्वक ग्रंथ लिहावें लागले आहेत. गेल्या हजारो वर्षांत याविषयी चर्चा, वादविवाद झाले आहेत,होत आहेत.

*हा जो खोटा मी आहे तो मायेचा पुत्र आहे. परमार्थात परब्रहम, माया आणि जीव हे सर्व सनातन आहेत असे मानले गेले आहे.

*निश्चल निर्गुण परब्रह्म परमात्म्याला जेंव्हा स्वतःच्या जाणीवेचे स्फुरण झाले की ‘मी ब्रह्म आहे ‘ तेव्हा त्याला मूळचा ‘हरिसंकल्प’ म्हणले गेले. हीच मूळमाया होय.

*तिला दोन अंगे आहेत.एक शुद्ध व संपूर्ण ज्ञानमय ईश्वर किंवा अंतरात्मा.

*दुसरे शक्तिगर्भ सामर्थ्य जे की सत्त्व, रज आणि तम हे त्रिगुण आणि पृथ्वीसहित पंचमहाभूते यांचा अष्टधाप्रकृती चिखल (कर्दम) आहे,ज्याला आपण गुणक्षोभिणी माया किंवा दृश्य विश्व असे जाणतो.

*पुढे परब्रह्माला असेही वाटले की ‘एकोहं बहुस्याम ‘ मी एक आहे अनेक(बहु) व्हावे, तेव्हाच मायेच्या आवरणाने वेष्टिलेला आत्मा वेगळा झाला आणि अज्ञानरूपी अहंकार तयार झाला त्या अहंकार चतुष्ट्यात मन, बुद्धि आणि चित्त पण समाविष्ट झाले (समर्थानी त्याला अंतःकरणासह अंतःकरणपंचक मानले).

*मायेच्या प्रभावात आल्याने, या खोट्या मी मुळे हा आत्मा जीवदशेला आला. तो एकूण ८२ तत्वांच्या वेटोळ्यांनी बांधला गेला. भूत पंचकाचे नंतर उपरोल्लेखित अंतःकरण पंचक ,नंतर पुढे विषय पंचक(शब्द,स्पर्श ,रूप, रस ,गंध) तयार झाले.ते भोगण्यासाठी ज्ञानेंद्रियपंचक(कान ,त्वचा ,डोळे ,जीभ, नाक ), कर्मेंद्रियपंचक (वाणी,हात,पाय,जननेंद्रिय,गुदा) अशी सूक्ष्मदेहाची २५ तत्वे आहेत.

*प्रत्येक पंच महाभूताची संबंधित ५ तत्त्वे याप्रमाणे ५ गुणिले ५ अशी स्थूल देहाची २५ तत्वे आहेत.

*आकाशाची :- काम,क्रोध,शोक,मोह, भय,

*वायूची:- चलन, वळण,प्रसारण ,निरोध,आकुंचन ,

*तेजाची:- भूक,तहान,आळस ,झोप ,मैथुन,

*आपाची:- रेत, रक्त, लाळ, मूत्र, घाम आणि

*पृथ्वीची:- अस्थि, मांस, त्वचा, नाडी आणि रोम अशी ती २५ तत्वे आहेत.

ही एकूण ५० तत्वे झाली.

*पुढची ३२ ही प्रत्येकी ४

*देह (स्थूल,सूक्ष्म,कारण आणि महाकारण) ,

*अवस्था (जागृति,स्वप्न,सुषुप्ति,तुर्या),

*अभिमान (विश्व,तेजस, प्राज्ञ, प्रत्यगात्मा ),

*स्थाने (नेत्र,कण्ठ,हृदय,मूर्धन, ),

*भोग (स्थूल, प्रविविक्त, आनंद, आनंदवभास ),

*मात्रा (आकार, उकार, मकार,अर्धमात्रा ),

*गुण (तम्,रज,सत्त्व,शुद्धसत्त्व ) आणि

*शक्ती(क्रिया,द्रव्य,इच्छा, ज्ञान) अशी आहेत.

*जिज्ञासूंनी पंचीकरण हे स्वतंत्रपणे अभ्यासावे. हा एक प्रचंड मोठा विषय आहे. आदि शंकराचार्य, ज्ञानेश्वर, समर्थ यांच्या पंचीकरण प्रकरणात थोडा भेद आढळतो परंतु सर्वांचा मूळ गाभा एकच आहे.

*जसे सूत बोटाभोवती गुंडाळून त्याला बाहेर काढून त्याभोवती सूत गुंडाळून त्याचा मोठा गोळा केला आणि त्याला नंतर उलगडत गेलो तर नंतर शेवटी हातात काहीच येत नाही असे आपण या देहाचे तत्व विवरण केल्यावर जाणवते .

*केवळ आत्म्याला भ्रम झाल्याने तो स्वतःला मर्यादित देह कल्पू लागतो समजू लागतो

*विवेकाने हे पंचीकरण करून विवरत जाता शेवटी आपणच विशाल आत्मा म्हणून त्याला स्व दर्शन होते.आत्म्याला ब्रह्मगोळ दिसू लागतो.

**मात्र खऱ्या मी मध्ये या खोट्या मी ला विलीन व्हायचे असेल, आत्म्याला परमात्म्यात विलीन व्हायचे असेल तर त्याला परमेश्वरी कृपेची नितांत आवश्यकता आहे. भगवंत स्वतः गीतेच्या दहाव्या अध्यायात -विभूती योगात -सांगतात की

*श्लोक १०

तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्‌ । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ १०-१० ॥

त्या नेहमी माझे ध्यान वगैरेमध्ये मग्न झालेल्या आणि प्रेमाने भजणाऱ्या भक्तांना मी तो तत्त्वज्ञानरूप योग देतो, ज्यामुळे ते मलाच प्राप्त होतात. ॥ १०-१० ॥

*श्लोक ११

तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ १०-११ ॥

त्यांच्यावर कृपा करण्यासाठी त्यांच्या अंतःकरणात असलेला मी स्वतःच त्यांच्या अज्ञानाने उत्पन्न झालेला अंधकार प्रकाशमय तत्त्वज्ञानरूप दिव्याने नाहीसा करतो. ॥ १०-११ ॥

या विषयावर खूप लिहिण्यासारखे आहे, पण लिहिण्यापेक्षा जास्त, समजण्याचा हा विषय आहे. आणि समजणे म्हणजे नुसतेच ‘समजणे’ नाही.. तर अनुभवण्याचा खरं तर विषय आहे.. हा एक अखंड चालणारा प्रवास आहे, आणि त्या प्रवासातील एक पथिक होणे, एवढेच माझ्यासारख्या पामराला शक्य आहे..

ΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩΩ

पांडुरंग देशपांडे. दि. २१/१२/२०२४

लेखक- श्री पांडुरंग देशपांडे.

लेखक हे Textile Process Advisor and consultant असून मुंबई येथील UDCT मधून Textile Engineer झालेले आहेत. व्यवसायानिमित्त भारतभर भ्रमण केले आहे. आणि अध्यात्माची आवड असल्याने संत वाङमयाचे अभ्यासक आहेत.